Avusturya Şansölyesi Christian Stocker, 16 Kasım Pazartesi günü Viyana’daki Şansölyelik binasında düzenlediği basın toplantısında Almanya, Avusturya, Danimarka, Yunanistan ve Hollanda’nın Avrupa Birliği sınırları dışında kurulacak ilk Avrupa “geri dönüş merkezine” ev sahipliği yapması için Ruanda’yı seçtiğini açıkladı. Merkezin 2027’de faaliyete geçmesi planlanıyor. Stocker, adımı “göç politikasında gerçek bir tarihî dönüşüm” olarak nitelendirerek şöyle konuştu: “Avrupa Birliği’nde kalma hakkı bulunmayan kişiler sınır dışı edilemezse sığınma sisteminin tamamı anlamsız hale gelir. Buna izin vermeyeceğiz.”
Toplantıya Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen, beş ülkeden bakanlar ve Ruanda İçişleri Bakanı Vincent Biruta katıldı. Avusturya hükümetinin Reuters’a aktardığı açıklamaya göre beş ülke, müzakereleri hızla tamamlayarak ülkelerine geri gönderilemeyen reddedilmiş sığınmacıların ilk nakillerini 2027’de gerçekleştirmek amacıyla Kigali ile derhal görüşmelere başlayacak. Frederiksen, anlaşmanın “oyunun kurallarını değiştireceğini” belirterek “Kontrolü yeniden sağlayacak ve düzensiz göç teşvikini ortadan kaldıracağız” dedi.

Açıklama, Uluslararası Göç Politikaları Geliştirme Merkezi’nin her yıl düzenlediği “Viyana Göç Konferansı” kapsamında yapıldı. Avusturya’nın Der Standard gazetesine göre bu yıl konferansa Ürdün’ün de aralarında bulunduğu çeşitli ülkelerden bakanlar davet edildi. Almanya İçişleri Bakanı Alexander Dobrindt, toplantının ardından “Geri dönüş merkezleri, kalma hakkı bulunmayan ve Avrupa’da geleceği olmayan, ayrıca menşe ülkeleri geri dönüş konusunda iş birliği yapmayan kişiler için olumlu bir yaklaşım sunuyor” dedi. Dobrindt, bu modelin İngiltere’nin denediği uygulamaya “hiç benzemediğini” vurguladı.
Merkez kimi kapsayacak?
Proje, başvuruları reddedilen ve haklarında uygulanabilir bir ayrılma kararı bulunan ancak sınır dışı edilemeyen sığınmacılarla sınırlı olacak. Menşe ülkelerin bu kişileri kabul etmemesi bu duruma örnek gösteriliyor. Başvuruları hâlâ incelenen kişiler projeye dahil edilmeyecek. Merkez, üye ülkelerin geçen ay nihai olarak kabul ettiği yeni Avrupa geri dönüş düzenlemesine dayanıyor. Bu düzenleme, söz konusu kişilerin aralarında bağ bulunmayan üçüncü ülkelere gönderilmesine izin veriyor. Müzakereler kapsamında merkezin yaklaşık 100 kişilik pilot bir projeyle başlaması, her ülkeden yaklaşık 20 kişinin gönderilmesi planlanıyor.
Arap ve Afrika ülkelerinden gelen göçmenler bakımından en önemli soru, kimlerin nakil için seçileceği. Der Standard, sınır dışı işlemlerinin çoğunlukla menşe ülkelerin geri kabul anlaşmaları bulunmadığı için seyahat belgesi düzenlemeyi reddetmesi nedeniyle gerçekleştirilemediğini yazdı. Euronews’un müzakereler hakkında bilgi sahibi kişilere dayandırdığı haberine göre reşit olmayanlar kapsam dışında tutulacak ve her ülke kendi kriterlerini belirleyecek. Hollanda, Ruanda’nın çevresindeki ülkelerden gelen yetişkin erkeklere odaklanırken Almanya, kimliklerini kanıtlama konusunda iş birliği yapmayı reddeden ve vatandaşlarını geri kabul etmeyen ülkelerden gelen kişileri hedef alacak.
Der Standard’a göre yalnızca Avusturya’da bu uygulamadan yaklaşık 850 kişinin etkilenmesi bekleniyor. Frankfurter Allgemeine gazetesine göre Almanya’da ayrılmakla yükümlü kişilerin sayısı ise 250 bini aşıyor. Viyana’da yapılan açıklamaya göre tesis kapalı bir gözaltı merkezi olmayacak; nakledilen kişiler Ruanda’ya uyum sağlayabilecek, gönüllü olarak ülkelerine veya başka ülkelere gidebilecek. Avrupa Komisyonu, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği ve Uluslararası Göç Örgütü de sürece dahil olacak. Eurostat verilerine göre 2025’te Avrupa Birliği dışından yaklaşık 492 bin kişi hakkında ayrılma kararı verildi; bunların yalnızca yaklaşık 135 bini sınır dışı edildi.
Ruanda: “Onlara bir fırsat vermek istiyoruz”
Ruanda İçişleri Bakanı, basın toplantısında “Ruanda ekonomik hedefleri olan bir ülke ve kapsayıcı bir toplum kurmak istiyoruz. Reddedilmiş sığınmacılara ülkemizde bir fırsat vermek istiyoruz. Ruanda, Avrupalı ortaklarıyla çalışmaya hazır” dedi. Biruta, “binlerce kişinin Ruanda’ya gelip burada kalacağına” inanmadığını, pek çok kişinin başka yerlere gitmeye devam edeceğini düşündüğünü söyledi. Ruanda hükümeti sözcüsü Yolande Makolo da ağustos ayında birkaç Avrupa ülkesiyle “ilk görüşmelerin” başladığını açıklamıştı.

Ruanda’nın Libya’da mahsur kalan Afrikalı mültecilerle ilgili daha önce de deneyimi bulunuyor. Kigali’nin yaklaşık 50 kilometre güneyindeki Gashora Geçiş Merkezi, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin Libya’dan tahliye ettiği mültecileri kabul ediyor. Alman Taz gazetesine göre merkezden 2019’dan bu yana 3 binden fazla mülteci geçti ve bunların yaklaşık 2 bin 600’ü güvenli ülkelere yerleştirildi. Ruanda ayrıca çoğunluğu Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Burundi’den gelen yaklaşık 100 bin mülteciye ev sahipliği yapıyor ve daha önce ABD’den sınır dışı edilen göçmenleri kabul etmeyi de kabul etmişti.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiseri Barham Salih, Viyana’da beş ülke ve Ruanda temsilcileriyle yapılan toplantıya katıldı. Komiserlik tarafından yayımlanan açıklamaya göre Salih, sığınma sistemlerinin adil olması, mülteci hukukuna ve insan haklarına saygı gösterilmesi ve uluslararası sorumluluk paylaşımının sağlanması gerektiğini vurguladı. Salih, “Bu meseleler karmaşık, ancak diyalog vazgeçilmez” dedi ve Komiserliğin yetkisi çerçevesinde yapıcı biçimde sürece dahil olmaya devam edeceğini belirtti.
İnsan hakları eleştirileri ve iptal edilen İngiltere deneyimi
İnsan Hakları İzleme Örgütü araştırmacısı Clémentine de Montjoye ise Kigali’ye bir sınır dışı programına ev sahipliği yapması için para ödenmesinin “sınır dışı edilen kişilere yalnızca acı ve zarar vermekle kalmayacağını, aynı zamanda ciddi insan hakları ihlallerinden sorumlu bir hükümeti finanse edip ona siyasi nüfuz kazandıracağını” söyledi. Uluslararası Af Örgütü Avusturya şubesi anlaşmayı “utanç verici” olarak nitelendirerek “geçmişin hatalarını” tekrarladığını belirtti. Örgüt, geri dönüş merkezlerinin insan hakları açısından “kara kutuya” dönüşebileceği uyarısında bulundu. Viyana’da yaklaşık 100 kişi projeyi protesto etti.
Almanya’da iktidar koalisyonunun ortağı Sosyal Demokrat Parti’nin içişleri uzmanı Sebastian Fiedler, Ruanda’daki insan haklarının durumu hakkında açıklama istedi. Fiedler, “İçişleri Bakanı Viyana’da Ruanda’ya taahhütte bulunduysa Almanya’nın ne söz verdiğini Federal Meclis’te dikkatle inceleyeceğiz” dedi. Frankfurter Allgemeine, Fiedler’in 40 Alman kontenjanı için Ruanda’ya 20 milyon avro ayrıldığını söylediğini ve maliyeti orantısız bulduğunu aktardı.

Taz’a göre İngiltere’nin 2022’de göçmenleri kabul etmek için İngiliz parasıyla hazırladığı Kigali’deki Hope Hostel konukevi hâlâ boş. İngiltere’nin Ruanda ile yaptığı anlaşma Londra’ya yaklaşık 700 milyon sterline mal oldu ve bu kapsamda yalnızca dört göçmen gönüllü olarak nakledildi. İngiltere Yüksek Mahkemesi 2023’te anlaşmanın hukuka aykırı olduğuna hükmetti; İşçi Partisi hükümeti de 2024’te uygulamadan vazgeçti. Sığınma işlemlerinin kendisini Ruanda’ya taşıyan İngiliz planının aksine Avrupa modeli, yasal yollarla ülkede kalma imkânını tüketen kişileri kapsıyor. Fransız Haber Ajansı’na göre beş ülke, deneyimin başarılı olması halinde uygulamayı Uganda ve Özbekistan gibi başka ülkelere genişletmeyi planlıyor.
Fotoğraflar: APA/Helmut Fohringer (kapak), Fransız Haber Ajansı, Reuters. Kaynaklar: Reuters, Fransız Haber Ajansı, DPA, Avusturya Yayın Kurumu, Der Standard, Euronews, Bild, Taz, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği, Uluslararası Af Örgütü.