İran'ın nükleer programına ilişkin denetimlerin geleceği, UAEA'nın Avusturya'nın başkenti Viyana'da düzenlenen 70. Genel Konferansı'nda öne çıkan başlıklardan biri oldu. UAEA Başkanı Rafael Grossi, konferansta nükleer silahlanma riskine karşı diplomasi çağrısı yaparken ABD Enerji Bakanı Chris Wright ve Rosatom Genel Müdürü Aleksey Lihaçev de konuştu.
Grossi, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'nın küresel nükleer yayılmayı önleme rejiminin temel taşı olmayı sürdürdüğünü söyledi. Daha fazla nükleer silaha ve nükleer silah sahibi ülkeye sahip bir dünyanın daha güvenli hale gelmeyeceğini belirtti.
İran'daki denetimlerde erişim ve bilgi sorunu
İran'ın nükleer programına yönelik denetimlerin 2026'da kötüleştiğini ifade eden Grossi, denetçilerin geri çekilmek zorunda kaldığını söyledi. Grossi, haziranda Buşehr Nükleer Güç Santrali'nde yapılan bir denetim dışında altı aydan uzun süredir İran'da sahada doğrulama faaliyeti yürütülmediğini belirtti.
Grossi ayrıca yüzde 60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum envanterine ilişkin bilgi sürekliliğinin bir yılı aşkın süredir sağlanamadığını dile getirdi. Nükleer malzemenin durumu hakkında bilgi bulunmamasının ve doğrulama için tesislere erişilememesinin ciddi nükleer yayılma endişesi oluşturduğunu belirten Grossi, diplomasi ile müzakerelere geri dönülmesini istedi.
UAEA Başkanı, Suriye'nin devrik Esed rejimi döneminden kalan nükleer faaliyetleriyle ilgili açıkta bulunan güvence denetimi konularının çözüldüğünü de açıkladı. Bu ilerlemenin Suriye'nin şeffaflığı ve işbirliği sayesinde sağlandığını kaydetti.
Washington'dan İran'a işbirliği çağrısı
ABD Enerji Bakanı Chris Wright, İran'ın UAEA'ya karşı şeffaf davranmamasını kabul edilemez olarak nitelendirdi. Tahran'a yükümlülüklerini yerine getirmesi için yeterli zaman tanındığını ileri süren Wright, İran'ın nükleer silah geliştirmemesi veya edinmemesi gerektiğini söyledi.
Wright, İran'ın UAEA ile tam işbirliği yapmasını, güvence denetimi yükümlülüklerini yerine getirmesini ve kurumun görevini sürdürebilmesi için gerekli erişimi sağlamasını istedi. UAEA Yönetim Kurulunun, İran'ın yükümlülüklerini yerine getirmediğini Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine bildirmek için gerekli adımı attığını hatırlattı.
ABD'nin nükleer enerji hedeflerine de değinen Wright, Trump yönetiminin 2050'ye kadar ülkenin nükleer enerji kapasitesine 300 gigavat eklemeyi amaçladığını söyledi.
Rosatom, nükleer tesislere yönelik saldırıları gündeme getirdi
Rosatom Genel Müdürü Aleksey Lihaçev ise nükleer tesislerin neredeyse her gün saldırıya uğradığını savundu. Bu tesislerin güvenliğinin, bulundukları yerden bağımsız şekilde mutlak öncelik taşıması gerektiğini belirtti.
Lihaçev, Ukrayna ordusunun Rus nükleer santrallerine düzenli saldırılar gerçekleştirdiğini ileri sürdü. Rusya'nın kontrolündeki Zaporijya Nükleer Güç Santrali ve santralin bulunduğu bölgeye yönelik saldırıların son aylarda arttığını söyleyen Lihaçev, geçen cuma nükleer güvenlik için gerekli dizel yakıtı taşıyan tankerlere saldırı düzenlendiğini ifade etti.
Lihaçev, UAEA'nın saldırıları yalnızca kayıt altına almakla yetinmemesi ve sorumluları açıkça belirtmesi gerektiğini söyledi.
