Polonya'nın Jedwabne kasabasında, İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan ve resmi soruşturmayla Polonyalı köylülerin sorumluluğu teyit edilen bir katliamın 85. yılı anıldı. Anma törenine, siyasi liderler, dini temsilciler ve vatandaşlar katılırken, olayın hemen yanında aşırı sağcı gruplar protesto gösterisi gerçekleştirdi.
AFP muhabirlerinin aktardığına göre, 1941 yılında yerel Polonyalı çiftçilerin, aralarında kadın ve çocukların da bulunduğu yaklaşık 300 Yahudi'yi bir ahıra kilitleyerek yaktığı alanda polis yoğun güvenlik önlemleri aldı. Aynı gün, aşırı sağcı partilerin organize ettiği ve bir Katolik ayiniyle birleşen gösterilere yaklaşık 1000 kişi katıldı. Bu gruplar, katliamda Polonyalıların rolünü kabul etmeyi reddediyor.
Anma töreninde İsrail ve AB bayrakları taşıyan katılımcılar, 2001 yılında dikilen anıt önünde saygı duruşunda bulundu. Polonya Hahambaşısı Michael Schudrich, dışarıdaki protestolar sürerken birlik mesajı verdi ve Jedwabne'de öldürülen Yahudilerin isimleri ile mesleklerinin okunmasına öncülük etti.
Resmi soruşturma ve tarihsel tartışma
2003 yılında tamamlanan resmi soruşturma, Jedwabne katliamının Nazi Alman işgalciler tarafından değil, Jedwabneli Polonyalılar tarafından gerçekleştirildiğini doğruladı. Bu sonuç, ülkede hakim olan bazı tarih anlatılarıyla çelişiyor ve aşırı milliyetçi çevreler tarafından halen tartışma konusu yapılıyor.
Protestocular, 2001'de Yahudi cemaatinin dini gerekçelerle durdurduğu kurbanların mezardan çıkarılması işleminin yeniden başlatılmasını talep ediyor. Polonya bayrağı taşıyan Elzbieta Rybarska, AFP'ye "Gerçeği bilmediğimiz sürece bölünmeler olacak. Eğer biri gerçeklerden korkmasaydı, mezardan çıkarma çoktan yapılırdı" dedi.
Protestoyu düzenleyenler arasında, lideri Grzegorz Braun olan aşırı sağcı Polonya Krallığı Konfederasyonu partisi de vardı. Braun, geçmişte Polonya parlamentosunda bir Yahudi dini törenini yangın söndürücü sıkarak bölmüştü.
Jedwabne'deki 40 kadar Yahudi daha, ahır dışında köylüler tarafından farklı şekillerde öldürüldü. Bölgede, Alman işgali sırasında Yahudilere yönelik başka katliamlar da yaşandı.
Liderlerden vicdan ve birlik mesajları
Törene katılmayan Başbakan Donald Tusk, katliamın yıl dönümünün "ulusal vicdan hakkında bir ders" olması gerektiğini söyledi. Tusk, "Tüm Polonyalıların gurur duyduğumuz şeylerin sorumluluğunu üstlenmesini isterdim... Ama aynı zamanda bize onur vermeyen şeylerin de sorumluluğunu üstlenebilmemizi" ifadelerini kullandı.
Jedwabne olayı, Polonyalı-Amerikalı tarihçi Jan T. Gross'un 2001'de yayımlanan "Komşular" kitabıyla yeniden gündeme gelmiş ve dönemin Cumhurbaşkanı Aleksander Kwasniewski'nin Yahudi cemaatinden resmen özür dilemesine yol açmıştı.
Hahambaşı Schudrich, tören sonrası yaptığı açıklamada, "Bunun Polonya kimliğine bir saldırıyla ilgisi yok. Kendinize karşı dürüst olduğunuzda, geleceğe yönelik olarak çok daha dürüst olabilirsiniz" dedi.
Nazilerin soykırım merkezi olan Polonya'da, kırsalda binlerce Yahudi Polonyalılar tarafından öldürülürken, birçok kişi de Yahudileri kurtarmak için hayatını riske attı. 7 binden fazla Polonyalı, İsrail tarafından "Uluslararası Dürüstler" olarak tanındı; bu sayı diğer tüm uluslardan daha fazla.