Uluslararası Ceza Mahkemesi, Afganistan’daki ilk soruşturmasını resmen kapattı. Soruşturma, ABD güçleri ve ABD istihbarat unsurlarının Afgan tutuklulara karşı savaş suçu işlediği iddialarını kapsıyordu; mahkemenin ülkedeki çalışmaları Ağustos 2021’den bu yana Taliban’a atfedilen suçlarla sınırlandırıldı.
İkinci Ön İnceleme Dairesi kararı 12 Kasım Perşembe günü aldı, kararın kamuya açık düzeltilmiş metni ise cuma günü yayımlandı. Yargıçlar, savcılığın soruşturmalarını yürütme ve delilleri güvence altına alma kapasitesindeki “önemli kısıtlamalar” ile iddia edilen suçların üzerinden uzun yıllar geçmesini gerekçe göstererek mahkeme kalemine “Afganistan İslam Cumhuriyeti’ndeki durum” kaydını kapatma talimatı verdi.
Başsavcılık, Reuters ve Associated Press’e karara itiraz ettiğini bildirdi ancak ek ayrıntı vermedi.
Mağdurların yıllarca beklediği dosya
2020’de, on yılı aşkın ön incelemenin ardından yetkilendirilen ilk soruşturma, 1 Mayıs 2003’ten bu yana Afganistan’da işlenen suçları ve Temmuz 2002’den bu yana diğer üye ülkelerin topraklarında bunlarla bağlantılı suçları kapsıyordu. Soruşturmada eski Afgan hükümet güçleri, Taliban, ABD güçleri ve Merkezi İstihbarat Teşkilatına yönelik iddialar da yer alıyordu.
Başsavcılık, 2016 tarihli bir raporunda ABD güçlerine mensup unsurların Afganistan’da en az 61 tutukluya işkence yaptığına ve Merkezi İstihbarat Teşkilatı unsurlarının Afganistan ile diğer ülkelerdeki gözaltı merkezlerinde en az 27 kişiye işkence uyguladığına inanmak için makul gerekçeler bulunduğunu belirtmişti.

Ancak bu süreç, dönemin Başsavcısı Karim Khan’ın 2021’de delil toplamanın zorluğu nedeniyle ABD güçleri ve eski Afgan hükümetinin eylemlerine ilişkin soruşturmanın “önceliğini düşürdüğünü” açıklamasından bu yana askıda kaldı. Khan soruşturmayı Taliban ve Horasan-IŞİD’e odaklamıştı. Uluslararası insan hakları kuruluşları o dönemde bu kararı eleştirmişti.
Takibin odağında yalnızca Taliban var
Karar, 2016’dan bu yana Horasan-IŞİD’in işlediği suçlara ilişkin soruşturmanın kapatılmasını da kapsıyor. Savcılığın soruşturmayı etkili biçimde sürdürebilmesinin mümkün olması halinde yeni bir izin talebinde bulunmasının önü açık bırakıldı. “İkinci Afganistan’daki durum” olarak bilinen ayrı dava ise devam ediyor ve Ağustos 2021’den bu yana Taliban’a atfedilen suçlara odaklanıyor. Bu suçlar arasında kadınlara ve kız çocuklarına yönelik zulüm de bulunuyor; hareketin dört lideri hakkında çıkarılan tutuklama emirleri yürürlükte kalıyor.
Karar, ABD’nin mahkeme üzerindeki baskıyı artırdığı bir dönemde alındı. Mahkemenin vatandaşları üzerindeki yetkisini tanımayan Washington, Afganistan soruşturması ve İsrailli yetkililer hakkındaki tutuklama emirleri nedeniyle mahkemenin mevcut ve eski 13 çalışanına yaptırım uyguladı, ardından ekim ayında mahkemenin kendisine de yaptırım açıkladı. Kararın yayımlandığı gün ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, mahkemeyi kararlarını Amerikalılara uygulamaya çalışmaması konusunda uyardı.

Karar, üye ülkelerin topraklarında korkunç suçlar işlemekle suçlanan kişilerin vatandaşlıklarına bakılmaksızın yargılanmasına olanak tanıyan Roma Statüsü’nü değiştirmiyor. Afganistan, mahkemeye 2003 yılında katıldı.
Fotoğraflar: Wikimedia Commons