Afrika’da gençlerin siyasi katılımı, sandık ve siyasi partiler gibi geleneksel kanallardan protestolar, sosyal medya kampanyaları ve şifreli iletişim gruplarına doğru kayıyor. Bu değişim, gençlerin siyasetten uzaklaşmasından çok siyasete dahil olma yollarını yeniden şekillendirdiğine işaret ediyor.
Afrobarometer’ın 39 ülkede 53 bin 444 kişiyle gerçekleştirdiği araştırmalarda gençler; oy verme, siyasi partiyle bağ kurma ve yerel yöneticilerle iletişim alanlarında yaşlı kuşakların gerisinde kaldı. Gençlerin oy verme oranı yaşlı kuşakların 18 puan altında bulunurken Senegal’deki fark 29 puana ulaştı.
Buna karşılık protesto, gençlerin yaşlı kuşaklara kıyasla daha fazla başvurduğu katılım biçimleri arasında yer aldı. 1999-2021 dönemine ait veriler, Sahra Altı Afrika’da genç nüfusun payı yükseldikçe seçimlere katılımın gerilediğini, protestolara katılımın ise arttığını gösterdi.
Temsil ve ekonomik sorunlar gençleri geleneksel siyasetten uzaklaştırıyor
İşsizlik, kamu hizmetlerindeki aksaklıklar, siyasi temsil eksikliği ve hesap verebilirlik konusundaki memnuniyetsizlik, gençlerin mevcut siyasi yapılara mesafesini artırıyor. Chatham House Afrika Programı Araştırma Görevlisi Fergus Kell, gençlerin resmi siyasi yapılar içinde kendilerine bir çıkış yolu bulmakta zorlandığını ve bu nedenle yeni katılım kanalları aradığını söyledi.
Kell’e göre gençler, siyasi yapıların dar bir elitin kontrolünde olduğunu, halka karşı yeterince hesap vermediğini ve yolsuzluk tartışmalarına rağmen değişmeden kaldığını düşünüyor. Kell, muhalefet partilerinin de gençlerin beklentilerine yanıt vermekte zorlandığını belirtti.
Bu partilerin toplumun geniş kesimlerinden gelmeyen dar siyasi çevrelerin parçası olarak görülebildiğini ifade eden Kell, devlet baskısının da muhalefetin etkili faaliyet göstermesini zorlaştırdığını söyledi.
Dijital alan gençlik hareketlerinin örgütlenme zemini oldu
Kentleşme ve internet kullanımının yaygınlaşmasıyla gençlerin siyasi hareketliliği dijital platformlara taşındı. Sosyal medya üzerinden protesto çağrıları yapılıyor, yasa tasarılarının maddeleri paylaşılıyor ve güvenlik güçlerinin müdahaleleri kayıt altına alınıyor.
2023-2025 dönemindeki 12 büyük gençlik protestosunu inceleyen çalışmalar, Kenya, Nijerya, Senegal, Fas ve Madagaskar’daki hareketlerde sosyal medya ile şifreli iletişim uygulamalarının geleneksel siyasi yapıların dışında örgütlenmeyi kolaylaştırdığını ortaya koydu.
Kell, sosyal medyanın protestocuların geniş anlatılar veya etiketler çevresinde kendilerini tanımlamasına imkan verdiğini söyledi. Bu platformların diaspora topluluklarıyla daha hızlı bağlantı kurulmasını sağladığını belirten Kell, internet kesintileri ve platform kısıtlamalarının ise hareketler açısından önemli engeller oluşturduğunu ifade etti.
Kenya’daki gençlik protestoları siyasi partilerden bağımsız ilerledi
Kenya’da hükümetin vergi artışlarını içeren Finans Yasa Tasarısı’na karşı 2024’te başlayan protestolar, büyük ölçüde gençlerin öncülüğünde ve siyasi partilerden bağımsız gelişti. Sosyal medya, yasa tasarısının maddelerini paylaşmak, gösteri noktalarını duyurmak, güvenlik güçlerinin müdahalelerini görüntülemek ve milletvekillerinin tutumlarını tartışmaya açmak için kullanıldı.
Siyaset veya toplumsal meseleler hakkında sosyal medyada paylaşım yapanların protestolara katılma ihtimali, paylaşım yapmayanlara kıyasla 1,9 kat daha yüksek oldu. Protestoların ardından hükümet vergi tekliflerini geri çekti ve Cumhurbaşkanı William Ruto kabinesini dağıttı.
Kell, Kenya’daki protestolarda güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu en az 60 göstericinin hayatını kaybettiğini söyledi. Protestoların vergi tekliflerinin geri çekilmesi ve kabinenin dağıtılmasıyla sonuçlandığını belirten Kell, uzun vadeli bir siyasi hareketin resmileştirilmesi için çalışmaların sürdüğünü aktardı.
Nijerya, Senegal ve Madagaskar’da farklı protesto dinamikleri görüldü
Nijerya’da #EndSARS hareketi, polis şiddetine ilişkin görüntülerin sosyal medyada yayılması ve protestoların farklı kentlerde koordine edilmesiyle öne çıktı. Senegal’de demokrasi ve yönetime yönelik gençlik tepkileri, dijital kampanyalar aracılığıyla sokağa taşındı.
Madagaskar’da 2025’te su ve elektrik kesintileri nedeniyle başlayan gençlik gösterileri kısa sürede hükümet karşıtı protestolara dönüştü. "Gen Z Mada" hareketinin günlük yaşam koşullarına ilişkin talepleri daha sonra siyasi hesap verebilirlik ve yönetim değişikliği taleplerine evrildi.
Kell, Afrika’daki "Gen Z" hareketlerinin homojen bir olgu olarak ele alınmaması gerektiğini belirtti. Ortak bazı özellikler bulunsa da protestoların nedenlerinin ve sonuçlarının ülkeden ülkeye önemli ölçüde değiştiğini söyledi.
İnternet kısıtlamaları gençlik hareketlerinin koordinasyonunu engelliyor
Dijital mobilizasyonun güçlenmesi, hükümetlerin internet üzerindeki kontrolünü de artırdı. 2025’te Afrika’nın 15 ülkesinde 30 internet kesintisi yaşanırken bunların 14’ü, 8 ülkede protestolar veya siyasi istikrarsızlık dönemlerinde gerçekleşti.
İnternet ve sosyal medya kısıtlamaları, merkezi liderlikten yoksun gençlik hareketlerinin iletişim kurmasını ve koordinasyon sağlamasını zorlaştırıyor. Dijital alan aynı zamanda dezenformasyon ve siyasi manipülasyon açısından yeni bir mücadele alanı oluşturuyor.
Kell, sosyal medya üzerinden örgütlenen hareketlerin sokak protestolarını aşarak kalıcı siyasi değişim yaratmasının kolay olmadığını söyledi. Geleneksel siyasi yapıların ve yerleşik elitlerin güçlerini korumasının, gençlik hareketlerinin uzun vadeli siyasi dönüşüm oluşturmasını zorlaştırdığını belirtti.
Afrika ülkelerindeki siyasi koşulların birbirinden farklı olduğunu vurgulayan Kell, gençlik hareketlerinin her ülkede aynı yolu izlemeyeceğini ifade etti. Bazı ülkelerde mevcut siyasi yapıların içinde hareket etmenin mümkün olduğunu, bazı ülkelerde ise gençlerin kendi koşullarına uygun yeni yollar geliştirmesi gerektiğini söyledi.
