Gazze Şeridi’nde Ekim 2023’ten bu yana sürdürülen İsrail saldırıları, Filistin halkının binlerce yıllık tarihini taşıyan çok sayıda yapıda ağır hasara neden oldu. Gazze hükümetinin Medya Ofisi, bölgedeki 325 arkeolojik ve tarihi alandan 208’inin doğrudan hedef alınan saldırılarla tahrip edildiğini açıkladı.
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) da 24 Mart itibarıyla Gazze’de 164 tarihi ve kültürel miras alanının zarar gördüğünü doğruladı. Veriler, saldırılardan camilerin, kiliselerin, hamamların, sarayların, tarihi çarşıların ve antik limanların etkilendiğini ortaya koydu.
Gazze’nin çok katmanlı mirası zarar gördü
Antik Mısır, Yunan, Roma, Bizans, Kenan ve Fenike medeniyetlerinin yanı sıra Memlük ve Osmanlı dönemlerinden izler taşıyan Gazze Şeridi, çok katmanlı bir tarihi mirasa sahip. Mimari yapılar, arkeolojik alanlar ve ibadethaneler, Filistin halkının topraklarıyla tarihsel bağını yansıtan başlıca unsurlar arasında bulunuyor.
İnsan hakları örgütü Al-Haq, tarihi ve kültürel miras alanlarına yönelik saldırıların yapıların tahrip edilmesiyle sınırlı olmadığını belirtti. Örgüt, bu saldırıların bir halkın kültüründen mahrum bırakılması ve kendi kaderini tayin hakkının temelinin zayıflatılması anlamına geldiğini ifade etti.
Büyük Ömeri Camisi’nin 1400 yıllık minaresi yıkıldı
Gazze Eski Şehir’de bulunan Büyük Ömeri Camisi, bölgenin en eski camisi olarak kabul ediliyor. Pagan tapınağı olarak inşa edilen yapı, 5. yüzyılda Doğu Roma İmparatorluğu döneminde kiliseye dönüştürüldü; 7. yüzyılda Hazreti Ömer döneminde cami olarak kullanılmaya başlandı.
Depremler ve Haçlı saldırıları nedeniyle tarih boyunca birçok kez yıkılan cami, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde yeniden inşa edildi. Birinci Dünya Savaşı’nda zarar gören yapı 1925’te restore edildi. İsrail’in Ekim 2023’ten bu yana düzenlediği saldırılarda caminin 1400 yıllık minaresi tamamen yıkıldı, yapının bir bölümü de hasar gördü.
Aziz Porfirios Kilisesi’ne sığınan siviller öldü
Zeytun Mahallesi’ndeki Aziz Porfirios Rum Ortodoks Kilisesi, MS 425’te inşa edildi ve dünyanın hâlâ ayakta duran en eski üçüncü kilisesi olarak kabul ediliyor. Gazze’deki Hristiyan toplumu için manevi önem taşıyan kilise, bölgedeki tarihi yapılardan biri olarak öne çıkıyor.
Ekim 2023’te sivillerin sığındığı kilise kompleksi iki kez bombalandı. Saldırılarda kilisenin müştemilatı tamamen yıkıldı; aralarında çocukların da bulunduğu en az 19 sivil hayatını kaybetti.
Hamamlar, camiler ve kiliseler ağır hasar aldı
Gazze kentinin Eski Şehir bölgesindeki Zeytun Mahallesi’nde yer alan Es-Samra Hamamı da yıkılan tarihi yapılar arasında bulunuyor. İnşası 14. yüzyıla uzanan hamam, Büyük Ömeri Camisi’nden sonra Gazze Şeridi’ndeki en büyük ikinci arkeolojik anıt ve Filistin’deki önemli Osmanlı mimarisi örneklerinden biri olarak kabul ediliyordu.
Derec Mahallesi’ndeki Seyyid Haşim Camisi, Hazreti Muhammed’in büyük dedesi Haşim bin Abdulmenaf’ın mezarının bulunduğu rivayet edilen alanda yer alıyor. Cami, 7 Aralık 2023’teki hava saldırısında ağır hasar gördü.
Memlük döneminden kalan Katib Vilayet Camisi de 17 Ekim 2023’te topçu saldırısına maruz kaldı ve ağır hasar aldı. Yapı, Aziz Porfirios Kilisesi’yle aynı duvarı paylaşan tarihi yapılardan biri olarak biliniyor.
Gazze kentindeki Kutsal Aile Kilisesi, saldırılar sırasında Hristiyanlar ve Müslümanlar için sığınak işlevi gördü. 20. yüzyılın başlarında Fransiskan rahipleri tarafından kurulan kilise bombardımanlarda ağır hasar aldı. İbadet alanı olarak kullanılan yapı, Filistinli Hristiyan toplumu için manevi destek ve sosyal faaliyet merkeziydi.
El-Ehli Baptist Hastanesi bünyesindeki kilise ise Anglikan Kilisesi tarafından 1882’de kuruldu. Canterbury Başpiskoposu Justin Welby’nin açıklamasına göre hastane ve kilise 14 Ekim 2023’teki roket saldırısında zarar gördü ve hastanenin dört sağlık çalışanı yaralandı. Üç gün sonra düzenlenen saldırıda hastane ve kilisedeki yaklaşık 500 kişi hayatını kaybetti.
Paşa Sarayı ve Gazze çarşıları yıkıldı
Gazze kent merkezindeki Eski Şehir; Şucaiyye, Derec, Tuffah ve Zeytun mahallelerinden oluşuyor. Bu mahalleler Ekim 2023’ten bu yana yoğun saldırılara maruz kaldı.
Derec Mahallesi’ndeki Paşa Sarayı, Memlük ve Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıyan, Gazze’de kalan son saray örneklerinden biri olarak kabul ediliyordu. Saldırılar sonrasında sarayın büyük bölümü moloza dönüştü. Yapıdan geriye Memlük dönemine ait kumtaşı ile Osmanlı dönemine ait kaya ve kireç taşından bazı duvar kalıntıları kaldı.
Filistin Meydanı’ndan doğuya uzanan Zaviye Çarşısı da ağır yıkıma uğradı. Baharat, et, balık, sebze, meyve ve oyuncak satılan dükkânlarıyla kentin önemli ticaret ve yaşam merkezlerinden biri olan çarşıdaki dükkânların çoğu yandı veya yıkıldı.
Gazze ekonomisinin önemli merkezlerinden Kaysariyye Çarşısı’nın temelleri Roma dönemine uzanıyor. Yapı, Memlük döneminde kubbeli mimariyle şekillendi. Nekbe öncesinde dericiler çarşısı olarak kullanılan Kaysariyye, daha sonra altın ve mücevher satışı yapılan Kuyumcular Çarşısı olarak tanındı. Bombardımanlar çarşının çevresinde büyük yıkıma yol açtı.
Anthedon Limanı da saldırılardan etkilendi
Deyr el-Belah’taki Hızır Makamı veya Saint George Manastırı, Filistin’de inşa edilen ilk Bizans dönemi Saint George Manastırı olarak biliniyor. Yapı, İsrail saldırılarında kısmen yıkıldı.
Deyr el-Belah’ta yaklaşık 75 yıl önce Osmanlı ve Mısır mimarisinden esinlenilerek inşa edilen Ebu Selim Camisi de 24 Ağustos’ta hedef alındı. Farklı medeniyetlere ait binlerce eserin bulunduğu Gazze arkeoloji deposu ise Ocak 2023’te tahrip edildi ve yağmalandı.
Gazze’nin bilinen ilk limanı Anthedon da saldırılardan zarar gördü. MÖ 800’lerde Kenanlılar tarafından kurulan antik liman, UNESCO Dünya Mirası ön listesinde yer alan üç önemli alandan biri olarak gösteriliyor. Liman, İsrail ordusunun kara saldırıları sırasında tamamen tahrip edildi.
