Zehra, Taliban yönetiminin kadınların üniversitelere girmesini yasakladığı sırada Kabil’de tıp eğitimini tamamlayarak diplomasını almasına yalnızca birkaç ay kalmıştı. Ailesi, Zehra ve kız kardeşinin eğitimlerine devam edebilmesi için İran’a taşındı, ancak dört yıl sonra iki kardeş kendilerini bir kez daha eğitim dışında buldu.
Zehra, 15 Kasım’da yayımlanan haberde Radio Free Europe/Radio Liberty’ye şunları söyledi: «Vizemiz kısa sürede sona erdi ve yasal ikametimiz olmadan eğitim hakkımızı kaybettik... Başvurduğumuz hiçbir yerden olumlu yanıt alamadık. Bu sorunu yaşayan yalnızca ben değilim; burada çok sayıda Afgan kız çocuğu da aynı durumla karşı karşıya.» Radyo, güvenlik gerekçeleriyle kadınların gerçek isimlerini gizledi.
Habere göre eğitimlerine devam etmek için İran ve Pakistan’a kaçan yüzlerce kız çocuğu, Tahran ve İslamabad’ın ikamet kurallarını sıkılaştırması ve Afganları büyük gruplar hâlinde sınır dışı etmesi nedeniyle bu ülkelerde de eğitimden mahrum bırakılıyor.
Ortaöğretim dışında kalan 2,4 milyon kız çocuğu
Taliban, Mart 2022’de kız çocuklarının altıncı sınıftan sonraki eğitimini askıya aldı, aynı yılın Aralık ayında kadınların üniversitelere gitmesini yasakladı ve ardından Aralık 2024’te tıp eğitimi veren enstitülere erişimlerini de engelledi. Birleşmiş Milletler, hareketin Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesinden bu yana yaklaşık 2,4 milyon kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakıldığını ve Afganistan’ın kız çocukları ile kadınların orta ve yükseköğretimini resmen yasaklayan tek ülke olduğunu belirtiyor.
UNESCO’nun Acil Durumlarda Eğitim Programı Koordinatörü Huda Cabiryan, geçen hafta Amerika’nın Sesi’ne verdiği röportajda «Afganistan başka bir eğitimli nesli kaybetmeyi göze alamaz» uyarısında bulundu. Bu ay yayımlanan bir BM raporunda ise 2026 boyunca Afgan üniversitelerine hiçbir kız öğrencinin kaydolmadığı belirtildi.

İran: İkamet olmadan eğitim yok
Tahran’da yaşayan bir başka Afgan olan Roya, eğitiminden vazgeçmek istemediği için yaklaşık dört yıl önce ülkesinden ayrıldığını anlatıyor. Lisans diploması olmasına rağmen yüksek lisans eğitimi için çeşitli İran üniversitelerine başvurdu, ancak yasal ikameti olmadığı gerekçesiyle reddedildi.
İran’da yaklaşık 2 milyon Afgan’a geçici yasal statü sağlayan kayıt belgelerinin geçerliliği Mart 2025’te sona erdi. İran makamları, 21 Mart 2025’ten itibaren eğitim de dâhil olmak üzere hizmetlerden yararlanmayı geçerli ikamet belgelerine sahip kişilerle sınırlandırdı. İran İçişleri Bakanlığı Yabancı Uyruklular ve Göçmenler İşleri Merkezi Başkanı Nader Yarahmedi, 27 Eylül’de Tasnim Haber Ajansı’na yaptığı açıklamada, Afgan çocukların ebeveynlerinin geçerli ikamet izni bulunması hâlinde belgesiz olarak okula kayıt yaptırabileceğini söyledi.
Ancak son yıllarda İran’a giren çok sayıda kişi, süresi dolmuş vizeler taşıyor ve yasal ikamet izni almanın neredeyse imkânsız hâle geldiğini belirtiyor. BM verilerine göre 2025’te yaklaşık 1,9 milyon Afgan İran’dan döndü; bunların 1,26 milyonu sınır dışı edildi. 2026’da ise 12 Ekim’e kadar sınır dışı edilenlerin sayısı yaklaşık 492 bin 300’e ulaştı.

Pakistan: Okul yerine dil kursları
Taliban’ın eğitimini sona erdirdiği sırada lisenin son sınıfında olan Nilüfer, akrabalarıyla birlikte Pakistan’a gitti. Ancak ikamet izni alamadığı için hiçbir okula kabul edilmedi. Bugün, kimlik kartı gerektirmeyen bir İngilizce kursuna devam ediyor ve Ketta kentindeki Hazara Town semtinde yaşıyor. Nilüfer, «Bu dört ya da beş yıl boyunca eğitimime devam edebilseydim, şimdi üniversitenin dördüncü döneminde olacaktım» diyerek kursun «okulun yerini tutamayacağını» söylüyor.
Kısıtlamalar Pakistan’da yükseköğrenim gören Afganları da etkiliyor. Aralarında çok sayıda kadının bulunduğu yüzlerce Afgan tıp öğrencisi, Pakistan Tıp ve Diş Hekimliği Konseyi’nin ülkelerine dönmeleri yönündeki kararının ardından hukuki mücadele yürütüyor. Mahkemeler, öğrencileri derhâl sınır dışı edilmekten koruyan geçici kararlar aldı. Pakistanlı yetkililer, geçerli vize ve ikamet izni bulunan Afganların eğitim görebileceğini söylüyor. İnsan hakları savunucuları ise bunun, işlemlerin gecikmesi veya mülteci statüsünün iptal edilmesi nedeniyle belgelerini kaybedenlerin durumunu çözmediğini belirtiyor. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği ve Uluslararası Göç Örgütü’ne göre Eylül 2023 ile 16 Mayıs 2026 arasında 2,39 milyondan fazla Afgan Pakistan’dan döndü.
Kapak fotoğrafı: Radio Free Europe/Radio Liberty. Fotoğraflar: Pajhwok Afgan Haber Ajansı, Ariana News. Kaynaklar: Radio Free Europe/Radio Liberty, Amerika’nın Sesi.