İsrail’de 27 Ekim’de yapılacak parlamento seçimi, Gazze savaşı, bölgesel çatışmalar ve Filistinli vatandaşların parlamentodaki temsiliyle bağlantılı siyasi tartışmaların gölgesinde gerçekleşecek. Seçim, Başbakan Benjamin Netanyahu’nun siyasi geleceği açısından da kritik bir yarış olacak.
Oylamayla 120 üyeli 26. Knesset belirlenecek. Parlamentonun 17 Temmuz’da feshedilmesinin ardından yapılacak seçim sonuçlanana ve yeni hükümet kurulana kadar Netanyahu hükümeti görevini sürdürecek.
Filistinli partiler iki listeyle yarışacak
Hadash, Balad ve Ta’al, Filistinli vatandaşların temsilini ve seçime katılımı güçlendirmek amacıyla ortak liste oluşturacaklarını açıkladı. Mansur Abbas’ın liderliğindeki Ra’am ise bu ittifaka katılmadı. Böylece Filistinli partiler seçimde iki ayrı listeyle yarışacak.
Filistinli vatandaşlar İsrail nüfusunun yaklaşık yüzde 20’sini oluşturuyor. Ancak bu kesimin Knesset’teki temsili, parti içi bölünmeler ve daha düşük seçmen katılımından etkileniyor.
Hadash, Balad, Ta’al ve Ra’am 2015’te Birleşik Liste’yi kurarak 13 sandalye kazanmış, ittifak 2020’de 15 sandalyeyle en yüksek sonucuna ulaşmıştı. Sonraki anlaşmazlıklar ittifakın parçalanmasına yol açtı ve partiler halen toplam 10 sandalyeye sahip.
Anketler, Filistinli partilerin toplam 11 sandalye kazanabileceğini öngörüyor. Netanyahu bloğunun veya Yahudi muhalefetinin çoğunluk sağlayamaması halinde bu sonuç, Filistinli milletvekillerini karar sürecinde etkili bir konuma taşıyabilir.
Yahudi muhalefet liderlerinin çoğu, Filistinli milletvekillerine dayanan bir hükümet kurmayacağını açıkladı. Buna karşın Ra’am, 2021’de Bennett-Lapid koalisyonuna katılarak hükümetin parlamentoda çoğunluk elde etmesine katkıda bulunmuştu.
Koalisyon hesabı seçim sisteminin merkezinde
İsrail’in tamamı tek seçim bölgesi kabul ediliyor ve milletvekilleri ülke çapındaki nispi temsil sistemiyle seçiliyor. Seçmenler başbakanı veya tek tek adayları doğrudan seçmiyor; seçimden önce belirlenen kapalı parti listelerine oy veriyor.
Knesset’e girebilmek için geçerli oyların en az yüzde 3,25’ini almak gerekiyor. Bu oranı yakalayamayan listeler sandalye kazanamıyor ve aldıkları oylar sandalye dağıtım hesabına katılmıyor.
Barajı aşan listelere 120 sandalye oy oranlarına göre dağıtılıyor. İlk hesaplamanın ardından kalan sandalyeler Bader-Ofer yöntemiyle paylaştırılıyor. Partiler ayrıca kullanılmayan oylarını birleştirerek ek sandalye elde etmeye yönelik artık oy anlaşmaları yapabiliyor.
İsrail’de şimdiye kadar hiçbir parti tek başına 61 sandalyelik çoğunluğu kazanmadı. Bu nedenle hükümet kurma sürecinde seçimi ilk sırada bitiren partiden çok, çoğunluğu sağlayabilecek koalisyonun oluşturulması belirleyici oluyor.
Hükümet kurma görevi cumhurbaşkanında
En fazla oyu alan partinin lideri otomatik olarak başbakanlık görevini üstlenmiyor. Resmi sonuçların açıklanmasından sonra cumhurbaşkanı Knesset’e giren partilere danışıyor ve her parti hükümeti kurması için bir milletvekili öneriyor.
Cumhurbaşkanı, hükümeti kurma ihtimali en yüksek görülen milletvekiline görev veriyor. Bu kişinin en büyük partinin lideri olması gerekmiyor. İlk görevlendirilen adayın koalisyon görüşmelerini tamamlamak için 28 günü bulunuyor; bu süre 14 güne kadar uzatılabiliyor.
Görüşmelerde bakanlıkların paylaşımı, hükümet politikaları, yasalar ve koalisyon ortaklarının talep ettiği bütçe payları ele alınıyor. İlk aday başarısız olursa cumhurbaşkanı başka bir milletvekiline 28 gün süre verebiliyor.
Bu girişim de sonuçsuz kalırsa 61 milletvekili, 21 gün içinde belirli bir adaya hükümeti kurması için son 14 günlük görevin verilmesini isteyebiliyor. Sürecin sonunda hükümet kurulamazsa yeni bir seçim yapılması gerekiyor.
Netanyahu’nun rakipleri ve olası ortakları
İsrail sağının başlıca partisi Likud’un lideri Netanyahu, yeniden başbakanlık için yarışıyor. Muhtemel ortakları arasında Itamar Ben-Gvir’in aşırı sağcı Otzma Yehudit partisi, Maliye Bakanı Bezalel Smotrich’in Dini Siyonizm partisi ile Şas ve Birleşik Tevrat Yahudiliği adlı ultra-Ortodoks partiler bulunuyor.
Eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot ile 2021-2022 yıllarında başbakanlık yapan Naftali Bennett, Netanyahu’nun başlıca rakipleri arasında yer alıyor. Eisenkot, merkez çizgideki Yashar partisine liderlik ediyor. Bennett ise eski Başbakan Yair Lapid ile kurduğu Birlik ittifakının başında bulunuyor.
Bu ittifak, Bennett’in milliyetçi ve dindar seçmenler arasındaki desteğini Lapid’in ağırlıklı olarak merkezci ve seküler tabanıyla bir araya getirmeyi amaçlıyor. Muhalefette ayrıca Avigdor Lieberman’ın sağcı İsrail Evimiz partisi ve eski genelkurmay başkan yardımcısı Yair Golan’ın liderliğindeki Demokratlar bulunuyor.
Netanyahu karşıtı partiler onu görevden uzaklaştırma hedefini paylaşsa da ideolojik açıdan birleşik bir blok oluşturmuyor. Filistinlilerle ilişkiler, Gazze savaşı, Filistin devletinin kurulması, din-devlet ilişkileri ve Filistinli partilerle iş birliği konularındaki görüş ayrılıkları alternatif hükümet kurulmasını zorlaştırabilir.
Küçük partiler çoğunluk hesabını değiştirebilir
Yüzde 3,25’lik seçim barajı, küçük partileri hem iktidar hem de muhalefet kampları açısından kritik hale getiriyor. Barajın biraz altında kalan bir liste parlamentoda temsil edilemiyor; oranı kıl payı aşan bir parti ise yaklaşık dört sandalye kazanabiliyor.
Smotrich’in Dini Siyonizm Partisi veya Ben-Gvir’in Otzma Yehudit partisinden birinin barajı geçememesi, Netanyahu’nun çoğunluk için ihtiyaç duyduğu sandalyeleri kaybetmesine yol açabilir. Barajın altında kalan oyların ideolojik olarak yakın başka listelere aktarılmaması nedeniyle aynı hesap muhalefet partileri için de geçerli.
Şas ile Birleşik Tevrat Yahudiliği, koalisyon görüşmelerinde belirleyici konuma gelebilir. Ultra-Ortodoks partiler, koalisyonlardaki kilit konumlarını kendi seçmenleri için politika ve bütçe taleplerini güvence altına almak amacıyla kullanıyor.
Anketlerde Eisenkot önde
İsrail Kamu Yayın Kurumu tarafından pazar günü yayımlanan ankette Netanyahu bloğuna 51, Eisenkot’un kampına 57, Filistinli partilere ise 12 sandalye öngörüldü. Önceki ankette Netanyahu bloğu için sandalye tahmini 52 olarak açıklanmıştı.
Ankete göre Eisenkot’un Yashar partisi 24 sandalyeyle en büyük parti olabilir. Likud için 22, Bennett’in Birlik ittifakı için ise 14 sandalye tahmin edildi.
Başbakanlık için tercih edilen aday sıralamasında Eisenkot, yüzde 41’lik destekle Netanyahu’nun yüzde 35’lik oranının önünde yer aldı. Bennett de yüzde 37’ye karşı yüzde 36 oranıyla ilk kez Netanyahu’nun önüne geçti.
Gazze savaşı ve askerlik muafiyeti gündemde
Seçimin Netanyahu’nun liderliği, hükümetin güvenlik performansı ile Gazze savaşı ve diğer bölgesel çatışmaların yönetimi hakkında bir referandum niteliği taşıması bekleniyor. Netanyahu’nun deneyimini öne çıkarması ve İran ile bölgesel müttefiklerine karşı en güçlü aday olduğunu savunması bekleniyor.
Muhalefet ise hükümetin güvenlik alanındaki başarısızlıklarına, Gazze savaşının yönetimine ve resmi bir devlet soruşturma komisyonu kurulmamasına odaklanacak.
Ultra-Ortodoks Yahudi erkeklerin askerlikten muafiyeti de seçimin önemli anlaşmazlıklarından biri olacak. Şas ve Birleşik Tevrat Yahudiliği, dini okul öğrencilerinin muafiyetlerini koruyacak bir düzenleme talep ediyor. Yedek askerler ve diğer İsrailliler ise askerlik yükünün eşit paylaşılmadığını savunuyor.
Bu anlaşmazlık, ultra-Ortodoks partilerin desteğine ihtiyaç duyan Netanyahu için siyasi sorun oluşturuyor. Netanyahu, daha geniş katılımlı askerlik hizmetini destekleyen Likud seçmenlerini de korumaya çalışacak.
Koalisyon siyasetinin geçmişi
Koalisyon pazarlıkları, 1949’daki ilk parlamento seçiminden bu yana İsrail hükümetlerinin kurulmasında belirleyici oldu. İşçi Partisi’nin öncülü Mapai, ilk üç on yılda siyasete hakim olmasına rağmen dini ve küçük partilerle koalisyonlar kurdu.
1977 seçimleri, Likud’un yaklaşık 30 yıllık İşçi Partisi öncülüğündeki iktidara son vermesiyle dönüm noktası oldu. 1984’te sonuçsuz kalan seçimin ardından Likud ile İşçi Partisi öncülüğündeki Birleşme arasında ulusal birlik hükümeti kuruldu. Şimon Peres ile Yitzhak Şamir, başbakanlığı ikişer yıl dönüşümlü yürütmeyi kabul etti.
İsrail, 1996, 1999 ve 2001’de başbakanın doğrudan seçildiği sistemi denedi. Ancak model, koalisyonlara bağımlılığı ortadan kaldırmadığı ve parti yapısındaki parçalanmayı artırdığı gerekçesiyle kaldırıldı.
Netanyahu 2009’da yeniden başbakan oldu ve 2021’e kadar milliyetçi, dini, merkezci ve ultra-Ortodoks partilerin farklı bileşimlerinden oluşan koalisyonlara liderlik etti. Nisan 2019 ile Kasım 2022 arasında, rakip blokların hükümet kurmakta veya hükümeti sürdürmekte zorlanması nedeniyle İsrail’de beş seçim yapıldı.
Netanyahu ile merkezci lider Benny Gantz 2020’de dönüşümlü başbakanlık öngören bir hükümet kurdu. Ancak hükümet, Gantz’ın başbakanlık görevini devralmasından önce dağıldı.
2021’de Bennett ve Lapid; sağ, merkez ve sol partilerin yanı sıra Filistinli vatandaşları temsil eden Ra’am’ın da yer aldığı, ideolojik açıdan çeşitli bir koalisyon oluşturdu. Bennett’in önce başbakanlık yaptığı bu koalisyonda görev daha sonra Lapid’e geçti ve parlamento 2022’de feshedildi.
Netanyahu, Kasım 2022 seçimlerinin ardından aşırı sağcı ve ultra-Ortodoks partilerle koalisyon kurarak yeniden başbakan oldu. 27 Ekim’deki seçim, 1988’den bu yana dört yıllık görev süresini tamamlayan ilk Knesset’in ardından yapılacak.
